|
Historia młyna w Rzędowicach
 |
| Rzędowice 2016, budynek młyna (fot. Zbigniew Pałetko) |
Rzędowice, 7-07-2016
Rozwój młynarstwa w Małopolsce jest stosunkowo mało rozpoznany. Młyny wodne zaczęły powstawa?ju?w XII w, a największa ilość wybudowano wieku XV. Słowo młyn wodny należy rozumie?w znaczeniu wykorzystania przepływu wody, jej energii do mielenia ziarna na mąk? rozdrabniania ziarna na kasz?
W średniowieczu były to urządzenia poruszane siłą wody, jak na ówczesne czasy bardzo skomplikowane. Uciążliwy, ręczny przemia?zbóż za pomoc?prymitywnych żaren domowych zastąpiono kamieniami młyńskimi poruszanymi energi?wodn? By?to niezwykły postęp polegający na zastąpieniu ciężkiej pracy ludzkiej energi?wodn? Wydajność otrzymywania maki zwiększyła si?wielokrotnie.
Rozdrabianie ziarna, dzisiejszym ujęciu jaka kasza, rozgniatanie nasion oleistych odbywało si?równie?ręcznie za pomoc?tzw. stępora. Tu równie?energia wodna okazała si?niezwykle pomocna. Najwięcej młynów budowano na małych rzekach lub w pobliżu ujścia do większej rzeki, jak to miało miejsce w Proszowicach na Ścieklcu, przy ujściu do Szreniawy.
Z dokumentów źródłowych wynika, że prawie w każdej miejscowości na rzece Ścieklec, począwszy od Marchocic a?do Proszowic znajdowa?si?młyn. Na Ścieklcu wybudowano 12 młynów wodnych, w następujących miejscowościach: Marchocice, Przemęczany, Błogocice, Lelowice na Racławce, Kaczowice, Przemęczany, Radziemice, Błogocice, Dalewice, Rzędowice, Gniazdowice, Opatkowice, Proszowice. Dzi?większość z nich ju?nie istnieje, a ślad po nich zupełnie zaniknął.
 |
| Rzędowice 2016, tablice informacyjne: 1. Młyn gospodarczy Konrada Zaręby. 2. Przedstawiająca fragment szlaku turystycznego "Młyny Doliny Szreniawy" (fot. Zbigniew Pałetko) |
Młyn w Rzędowicach jest jednym z dwóch młynów funkcjonujących obecnie na rzece Ścieklec. Nad wejściem do młyna znajduje si?tablica informująca o szlaku turystycznym "Młyny Doliny Szreniawy", wyznaczony w 2003 r. Szlak turystyczny podzielony zosta?na trzy odcinki: proszowicki, słomnicki i miechowski. Młyn w Rzędowicach znajduje si?na proszowickim odcinku szlaku,na którym znajduj?si?młyny w: Szreniawie, Gniazdowicach, Jazdowiczkach, Gnatowicach, Łyszkowicach i Górce Jaklińskiej.
Z materiałów źródłowych wynika, że w Rzędowicach na początku XVII w. znajdowa?si?młyn . W połowie XVIII wieku właścicielem wsi by?Antoni Szujski herbu Nałęcz, który w 1804 r. Odsprzeda?Rzędowice Jerzemu Dobrzańskiemu.
Młyn w Rzędowicach posiada wybudowane sztuczne koryto dla wody wpływającej ze Ścieklca. Koryto doprowadzające wod?na koło młyńskie nazywane jest młynówk? Zasadnicz?rol?młynówki było: doprowadzenie wody do młyna oraz zwiększenie spadku wody a tym samym energii wodnej wykorzystywanej do napędzania wodnych kół lub turbin. Na młynówk?w Rzędowicach skierowana jest cała woda z rzeki Ścieklec.
Pierwotnie by?to młyn wodny, o napędzie kołem wodnym. Kiedy w 1959 r. doprowadzono do miejscowości Rzędowice prąd elektryczny, turbina wodna wspomagana jest silnikiem elektrycznym. Jest to młyn o drewnianej konstrukcji słupowej, dwukondygnacyjny. Turbina wodna znajduje si?w komorze betonowej, usytuowanej pod budynkiem młyna.
Funkcjonujący do dzi?dnia młyn w Rzędowicach wybudowany zosta?1902 roku, na tzw. młynówce rzeki Ścieklec. Do roku 1931 by?własności?Piotra Zaręby. W dniu 11 listopada 1927 roku Piotr wniós?podanie do Starostwa Powiatowego w Miechowie, o wpisanie użytkowanych przez niego praw wodnych do wody rzeki Ścieklec w Rzędowicach do Księgi Wodnej. W 1931 roku Piotr Zaręba przekaza?aktem notarialnym w darowiźnie młyn, synowi Stefanowi, który kontynuowa?starania Piotra o wpisanie praw wodnych do wody rzeki Ścieklec w Rzędowicach do Księgi Wodnej. Stefan takowy wpis uzyska? Sprawowa?nadzór nad młynem do 1975 roku, przekazując młyn we władanie synowi Konradowi, który jest ju?trzecim pokoleniem młynarzy w Rzędowicach. W 1973 roku Konrad Zaręba modernizuje wyposażenie młyna, w szczególności turbinow?komor? Sprowadza turbin?Francisa, firmy wiedeńskiej, która funkcjonuje do dnia dzisiejszego. Turbina Francisa jest to najbardziej udoskonalona turbina opracowana przez James B.Francisa. Efektywność wykorzystania energii wodnej turbiny osiąga 90% sprawności.
 |
| Rzędowice 2016, właściciel młyna w Rzędowicach Konrad Zaręba - to ju?trzecie pokolenie młynarzy (fot. Zbigniew Pałetko) |
Produkowane s?dwa rodzaje turbin Francisa: z wirnikiem ułożonym pionowo oraz poziomo. W młynie Zarębów w Rzędowicach znajduje si?turbina pozioma. Górne koło zębate turbiny, przekazujące obroty na wa?transmisyjny posiada zęby wykonane z drzewa akacjowego. Technologia takiej turbiny jest prosta. W przypadku wykonania w turbinie odlewów metalowych kół zębatych nastąpiłoby zużycie cierne powierzani zębów równocześnie u obu kół. Należałoby wówczas wymieni?lub regenerowa?oba kola zębate. Wykonanie zębów w kole napędowym z drzewa akacjowego, jako wkładki w odpowiednie gniazda, tylko one zużywaj?si? ulegaj?ścieraniu podczas pracy. Po zużyciu si?zębów akacjowych tanim kosztem wymienia si?na nowe. Zęby kola transmisyjnego pozostaj?nie zużyte.
 |
| Rzędowice 2016, turbina Francisa w młynie w Rzędowicach, górne koło zębate przenosi energi?na wa?transmisyjny, tryby koła wykonane s?z drzewa akacjowego (fot. Zbigniew Pałetko) |
 |
| Rzędowice 2016, jaz na rzece Ścieklec w Rzędowicach kieruje wod?na młynówk?nbsp;(fot. Zbigniew Pałetko) |
Stefan Zaręba uzyska?w dniu 24 czerwca 1937 r. orzeczenie wydane przez Starostwo Powiatowe w Miechowie Nr. Wd. 2/98/37, na piętrzenie wody rzeki Ścieklec, oraz prawo posiadania istniejących urządze?wodnych z piętrzeniem wody rzeki Ścieklec dla zakładu na piętrzenie wody oraz prawo posiadania urządze?doprowadzających wod?do zakładu wodnego. W orzeczeniu stwierdzono, że wybudowana młynówka, jako koryto boczne ujmuje całą wod?rzeki Ścieklec, w ilości 0,713 m3/sek., celem uzyskania energii do poruszenia młyna. Piętrzenie wody dla potrzeb młyna w Rzędowicach odbywa?si?za pomoc?dwóch jazów. Jaz oznaczony na planach hydrometrycznych jako nr. 1 jest stały i znajduje si?w korycie Ścieklca. Pierwotnie zbudowany zosta?całkowicie z gliny i z płotków z chrustu. Po roku 1937 jaz nr 1 zosta?wybudowany z materiałów trwałych.
Jaz nr. 2 zbudowany jest na młynówce, tu?przy młynie, w odległości 43 m od jazu pierwszego. Jak wynika ze Sprawozdania technicznego, z dnia 24 czerwica 1937 r. młyn w Rzędowicach Piotra Zaręby, poruszany by?kołem środsiębiernym, wod?z rzeki Ścieklec. Piętrzenie wody odbywało si?za pomoc?jazu położonego przy młynie. Jaz ten by?drewniany, ruchomy, zastawkowy. Szerokość jazu wynosząca 1,65 m. doprowadza?wod?do koła młyńskiego. Natomiast szerokość jazu wynosząca 1,28 m służy?do upustu wielkiej wody zwanego równie?upustem ulgowym.
 |
| fotokopia dorzecza Ścieklca od Rzędowic do ujścia do Szreniawy (Źródło: Plan Hydrometryczny istniejącego młyna wodnego we wsi Rzędownice..., 24 październik 1936 r., własność: Konrad Zaremba) |
Dla potrzeb prawidłowego funkcjonowania młyna w Rzędowicach, w 1937 r., wykonano wiele pomiarów, analiz, projektów sytuacyjnych oraz sporządzono map?powierzchni dorzecza Ścieklca od Rzędowic do ujścia do Szreniawy. Mapa powierzchni zlewni dorzecza wykonana została w skali 1:100 tys., z której wynika, że dorzecze wynosi 131 km2.
W Sprawozdaniu technicznym obliczono średni?objętość wody w Ścieklcu ciągu roku w miejscowości Rzędowice, która w 1937 w roku wynosiła 1,020 m3/sek. Powierzchnia przepływu wody to 2,10 m2. Wymienionym okresie pomiarów wody w Ścieklcu, wyliczono równie?spadek zwierciadła wody w dwóch punktach powyżej jazu pierwszego w odległości: 360 oraz 600 metrów. Spadek zwierciadła wody okaza?si?prawie identyczny i wynosi?4,2 promila. Wyniki spadku zwierciadła wody w Ścieklcu pokrywaj?si?z obliczeniami autora, przeprowadzonymi w 2015 roku .
Piętrzenie wody dla potrzeb poruszania turbiny wodnej odbywa si?przy pomocy jazu pierwszego, jako stałego, usytuowanego w korycie Ścieklca, opodal mostu oraz jazu drugiego znajdującego si?przy młynie. Wysokość jazu pierwszego wynosi 30 cm., nad powierzchni?wody rzeki Ścieklec, co powoduje tzw. cofk?wody. Cofka praktycznie całkowicie zanika powyżej jazu w odległości 1011 m. i nie powoduje żadnych negatywnych uwarunkowa? dla lewo i prawobrzeżnych terenów, znajdujących si?nad rzek? W 1937 r., obliczono równie?prędkość wody w Ścieklcu, która w Rzędowicach wynosiła 0,586 m/sek. Wyniki pomiarów z roku 1937, znajdujące si?w Sprawozdaniu technicznym s?porównywalne w wynikami bada?monitoringu na rzece Ścieklec w Radziemicach, które przeprowadzono w latach 2013 - 2015.
Wiekowy, drewniany młyn w Rzędowicach, leżący na szlaku turystycznym "Młyny Doliny Szreniawy", niebawem przekazany zostanie przez Konrada synowi - czwartemu ju?pokoleniu młynarzy w rodzinie.
 |
| Rzędowice 2016, jaz nr 2, przy młynie w Rzędowicach na młynówce (fot. Zbigniew Pałetko) |
 |
| Rzędowice 2016, jaz nr 2, przy młynie w Rzędowicach od strony południowej (fot. Zbigniew Pałetko) |
 |
| plan hydrometryczny młyna wodnego w Rzędowicach z roku 1936 (fot. Zbigniew Pałetko) |
Drugi czynny młyn na Ścieklcu znajduje si?w Bogocicach. Pierwotnie by?to młyn wodny, z napędem najpierw na koło wodne, następnie na turbin? obecnie tylko z napędem elektrycznym.
opracowanie: Zbigniew Pałetko
|
|
NA SKRÓTY
