Wiślana bitwa 1914

---

miejsce wiślanej bitwy pod Nowym Brzeskiem (fot.af)

Powstanie Flotylli

     - Wisła jako rzeka graniczna została uwzględniona w planach wojennych C.K. Sztabu Generalnego już w roku 1897. W 1911 roku wydano szczegółową instrukcję, zatytułowaną Die Weichsel als Transporlinie (Wisła jako droga transportowa). Na wypadek ogłoszenia mobilizacji przewidywała ona rekwizycje całego s"Wanda", "Melsztyn", "Kopernik", "Dunajec" i "Tyniec", należących do galicyjskiego Zarządu Regulacji Rzek (K.k. galizischen Statthalterei, Flussbau-Verwaltung) przekazanych zostało do dyspozycji I Korpusu Armii. W listopadzie 1912 roku statki te zostały opancerzone i uzbrojone w działka 37 mm oraz karabiny maszynowe; dodatkowo zamontowano reflektory do działań nocnych. Dowództwo uzbrojonych parowców przekazano w ręce oficerów I Korpusu, którzy mieli do pomocy po dwu podoficerów oraz od jedenastu do dwudziestu piechurów i artylerzystów na każdym statku. Stała załoga została zmobilizowana w ramach pospolitego ruszenia (landsturm) i zatrzymana do obsługi statków przętu pływającego, znajdującego się na austriackich terenach Wisły i jej dopływach. Zarekwirowane jednostki miały być przekazane do dyspozycji wojsk inżynieryjnych i podlegać Generalnemu Inspektorowi Wojsk Inżynieryjnych (General Pionier Inspektor). Zamierzano je użyć do zadań transportowych na potrzeby armii austriackiej. Jesienią 1912 roku podczas kryzysu bałkańskiego doszło do napięcia w stosunkach dyplomatycznych między Austrią, a Rosją. Dowództwo I Korpusu Armii z siedzibą w Krakowie podjęło decyzję o zorganizowaniu flotylli uzbrojonych parowców wiślanych, które można by użyć w działaniach bojowych. Sześć statków parowych: "Wawel",- czytamy w opracowaniu Stefana Danielskiego i Mieta Kamieńskiego.

     W lutym 1913 roku struktury dowodzenia uległy zmianie. Statki wyłączono z kompetencji Generalnego Inspektora Wojsk Inżynieryjnych i wpisano na listę okrętów C.K. Marynarki Wojennej. Później zostały rozbrojone i zwrócone Zarządowi Regulacji Rzek. Pomimo że flotylla formalnie nie istniała, w maju 1914 roku na wybranych parowcach wiślanych przeprowadzono szkolenie praktyczne oficerów i podoficerów I Korpusu. 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. Dwa dni później wydano rozkaz sformowania Flotylli Wiślanej z siedzibą w Krakowie. Dowódcą mianowany został kapitan saperów Mijo von Philippovic. Zgodnie z instrukcją Dowództwa I Korpusu Armii z 1913 roku sześć staków: "Wawel", "Wanda", "Melsztyn", "Kopernik", "Dunajec" i "Tyniec" zostało zarekwirowanych i uzbrojonych. Flotylla przejęła nabrzeża, zakłady remontowe i stocznie w Krakowie oraz Nadbrzeziu. Dodatkowo przeprowadzono rekwizycję wszystkich cywilnych jednostek pływających, które skoncentrowano w wyznaczonych wcześniej miejscowościach.

obecnie w miejscu bitwy rzecznej znajduje się zatopiona barka (fot.af)

Działalność bojowa Flotylli

     Jak wskazują zachowane dokumenty rankiem 5 sierpnia 1914 roku SMS "Wanda", SMS "Melsztyn", SMS "Dunajec" i SMS "Wawel" wzięły udział w ataku na dwa statki wiślane znajdujące się po rosyjskiej stronie w Brzesku Nowym. Po bitwie rzecznej zajęto rosyjskie statki "Goplana" i "Nadwiślanin". Podniesiono również z dna Wisły dwie motorówki, zatopione przez rosyjską straż graniczną, a 6 sierpnia podniesiono banderę marynarki wojennej na statku "Tyniec", który w dwa dni później dołączył do flotylli w Brzesku Nowym.

     Na początku sierpnia 1914 roku oddziały austro-węgierskie przeprowadziły uderzenie z rejonu Krakowa w kierunku na Kielce, Radom i Lublin. Flotylle skierowano do Nadbrzezia. Głównym jej zadaniem było holowanie galar i tratw z zaopatrzeniem dla armii z Nadbrzezia do Annopola i Józefowa. Dodatkowo prowadzono również rozpoznanie na użytek armii. W tym okresie flotylla przejęła rosyjskie statki "Planeta", "Steinkeller" i "Polonez". We wrześniu 1914 roku Rosjanie prowadzili kontrnatarcie, które zmusiło wojska austro-węgierskie do odwrotu 5 września, podczas ataku wojsk rosyjskich na Annopol SMS "Wawel", który utknął na mieliźnie, został całkowicie zniszczony artylerię rosyjską, zaś nie uzbrojony statek "Steinkeller" spłonął. Pozostałe jednostki przez cztery dni brały udział w walkach pod Sandomierzem, ostrzeliwując nieprzyjaciela. 12 września podczas odwrotu wojsk austriackich SMS "Tyniec", SMS "Wanda", SMS "Kopernik" i SMS "Melsztyn", ze względu na niski stan wody, zostały zatopione koło Nadbrzezia, zaś załogi ewakuowano do Krakowa. SMS "Dunajec" ze względu na zły stan techniczny nie brał w tym czasie udziału w działaniach bojowych - czytamy dalej.

     Utrata pięciu z sześciu uzbrojonych parowców wiślanych oraz podejście wojsk rosyjski pod Kraków zmusiło dowództwo do pospiesznego sformowania nowej flotylli. Zdobyczne statki rosyjskie, "Nadwiślanin", "Goplana" i "Polonez", które wcześniej sprowadzono do Krakowa, zostały uzbrojone i opancerzone. Ponadto uzbrojono i opancerzono statek "Krystyna", własność galicyjskiego Zarządu Regulacji Rzek. Dodatkowo do flotylli włączono nie wielki tylnokołowiec "Neptun", który odkupiono od prywatnego właściciela z Mysłowic. Poza wymienionymi wyżej statkami flotylla posiadała siedem łodzi motorowych oraz około 150 galar, zgromadzonych w okolicach Krakowa.

od dwóch lat do przystani wiślanej w Hebdowie przypływają jachty pasażerskie  (fot.af)

     - Ofensywa niemiecko-austriacka wiosną 1915 roku spowodowała wyparcie wojsk rosyjskich z terenu Królestwa Polskiego, aż do rzeki Bug. Niestety, brak jest informacji na temat udziału flotylli podczas majowej ofensywy. Z nielicznych źródeł wiadomo, że dostarczała zaopatrzenie oddziałom austriackim oraz przewoziła rannych na galarach do Krakowa. Ponadto zaopatrywała w pontony, barki oraz łodzie odziały liniowe przekraczające Wisłę. W połowie 1915 roku Wisła znalazła się pod całkowitą kontrolą wojsk austro-węgierskich niemieckich. Wyparcie Rosjan daleko poza Wisłę spowodowało, że znaczenie flotylli jako jednostki bojowej zmalało. Zwrócono, zatem uwagę na jej walory transportowe. Zrezygnowano z opancerzania statków, zachowując uzbrojenie. Pozwoliło to jedynie na zmniejszenie zanurzenia jednostek - czytamy.

     Wisła przez wiele wieków odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców ziemi nowobrzeskiej. Przez wiele wieków z Hebdowa w dół rzeki transportowano zboże. Z początkiem sierpnia 1914 roku wyzwolić spod jarzma carskiego pomogła również królowa polskich rzek.

- Wisła była najstarszą arterią, pozwalającą na transport dóbr: zboża, soli, drewna budowlanego, produktów drewnopochodnych itp. od średniowiecza, aż po okres utraty państwowości Polski w końcu XVIII wieku. Z kolei, mimo podziałów - zaborczych, na pod koniec XIX wieku, dzięki żegludze parowej, przynajmniej pewne odcinki Wisły zaczęły powracać do funkcji ważnej drogi transportowej. Także na ostatnie dekady okresu autonomii galicyjskiej przypada okres rozwijania żeglugi pasażerskiej oraz kształtowania wojennej flotylli wiślanej, która odegrała dość istotną rolę w walkach 1914 roku, zaś w roku 1918 stała się pra-kolebką Polskiej Marynarki Wojennej - uważa dr Krzysztof Wielgus z Politechniki Krakowskiej, który zainteresowany jest nakręceniem filmu dokumentalnego o bitwie rzecznej pod Brzeskiej Nowym w 1914 roku.