Historia proszowskich cmentarzy
 |
| (źródło: pexels.com) |
Proszowice, 30-10-2026
Jak co roku, w okresie Wszystkich Świętych szczególnie często wracamy pamięcią do naszych zmarłych przodków. To wyjątkowy czas, kiedy w natłoku codziennych spraw zatrzymujemy się, by wspomnieć tych, którzy odeszli i oddać im należny hołd.
Od pokoleń mieszkańcy Proszowic odwiedzają cmentarz parafialny przy ulicy Krakowskiej, gdzie spoczywają ich bliscy. Czy jednak jest to jedyne miejsce w mieście, w którym pochowano przodków mieszkańców tego niegdyś królewskiego grodu? Pytanie to skłania do bliższego przyjrzenia się historii proszowskich nekropolii oraz miejscom spoczynku dawnych mieszkańców miasta.
Parafia w Proszowicach, nosząca wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, może poszczycić się wielowiekową historią. Pierwszy kościół istniał tutaj jeszcze przed 1358 rokiem, a więc przed nadaniem Proszowicom praw miejskich. Według historyków drewniana świątynia stanęła w tym miejscu już około 1240 roku, należąc tym samym do najstarszych obiektów sakralnych w regionie.
Zgodnie z dawnym zwyczajem, wraz z powstaniem kościoła w jego bezpośrednim sąsiedztwie zakładano również cmentarz, na którym grzebano zmarłych parafian. Tak było również w Proszowicach. Historia miejsc pochówku w mieście sięga więc znacznie dalej niż dzieje znanego nam dziś cmentarza przy ulicy Krakowskiej.
Najstarszy proszowski cmentarz grzebalny
Pierwsza proszowska nekropolia znajdowała się bezpośrednio przy kościele, otaczając świątynię co najmniej z dwóch stron - od południa i północy. Niewykluczone, że pochówki odbywały się również po stronie wschodniej, na terenie dzisiejszego ogrodu plebańskiego. Pewne wątpliwości budzi jednak fakt, że w dawnych czasach właśnie w tym miejscu znajdowała się plebania. Jej obecna lokalizacja, przy ulicy 3 Maja, została ustalona dopiero w 1902 roku, kiedy wzniesiono istniejącą do dziś siedzibę proszowskich proboszczów.
 |
fragment pierwszego cmentarza parafialnego w Proszowicach, na terenie dzisiejszego ogrodu znajdującego się pomiędzy kościołem parafialnym, a ul. 3 Maja, jeszcze w drugiej połowie XVIII w. grzebano zmarłych (źródo: zbiory autora) |
Lokalizacja grobu na cmentarzu odzwierciedlała pozycję społeczną zmarłego. Najbardziej prestiżowe były miejsca położone w pobliżu murów kościoła, zwłaszcza przy jego głównym wejściu. Grzebano tam osoby zamożne i cieszące się największym poważaniem wśród mieszkańców parafii. Im dalej od świątyni znajdował się grób, tym z reguły niższy był status społeczny pochowanej osoby. Poza ogrodzeniem cmentarza, w niepoświęconej ziemi, chowano tych, którym prawo kościelne odmawiało chrześcijańskiego pochówku, między innymi osoby ekskomunikowane i samobójców.
W przeciwieństwie do współczesnych nekropolii większość mogił pozostawała anonimowa, bez trwałych nagrobków i napisów. Groby oznaczano niekiedy prostymi drewnianymi krzyżami, które z czasem ulegały zniszczeniu. Ze względu na ograniczoną powierzchnię cmentarza te same miejsca wykorzystywano wielokrotnie, a nowe pochówki często naruszały wcześniejsze groby. Wydobywane podczas kopania mogił kości przenoszono do kostnic, zwanych ossariami, skąd po pewnym czasie trafiały do wspólnych dołów grzebalnych.
Jedną z form upamiętniania zmarłych były napisy umieszczane na zewnętrznych ścianach kościołów. W szczególności liczyć na to mogły osoby pogrzebane tuż przy samym murze świątyni. W tynku, cegłach lub kamieniu ryto imiona, nazwiska, a niekiedy również daty. Dla mniej zamożnych rodzin takie inskrypcje stanowiły prostszą i tańszą alternatywę dla tablic epitafijnych. W Proszowicach zachował się jeden taki napis na jednej z cegieł kaplicy św. Teresy od strony wschodniej. Napis głosi: "Joannes Martius A.D. 1670". Jest to najprawdopodobniej najstarsze zachowane oznaczenie miejsca pochówku konkretnej osoby w Proszowicach.
 |
inskrypcja wyryta na murze kościoła parafialnego w Proszowicach, określająca przybliżone miejsce pochówku Jana Marca (Joannes Martius), zmarłego prawdopodobnie w roku 1676, na górze widok oryginalny, poniżej po cyfrowej obróbce uwypuklającej wyryty napis (źródo: zbiory autora) |
Drugim miejscem pochówku w średniowieczu było samo wnętrze kościoła. Na taki pochówek mogli liczyć tylko nieliczni. W świątyni grzebano duchownych, przedstawicieli szlachty, fundatorów i dobrodziejów kościoła. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem zmarłych grzebano bezpośrednio pod posadzką świątyni albo składano ich szczątki w specjalnie przygotowanych kryptach. W przypadku proszowskiego kościoła brak jednak dowodów na istnienie takich krypt, co pozwala przypuszczać, że tego rodzaju pochówki raczej tu nie występowały. Wiadomo natomiast, że zmarłych chowano pod kościelną posadzką. Świadczą o tym ludzkie kości odnajdywane podczas remontów, zwłaszcza tych związanych ze zdejmowaniem lub wymianą podłogi.
Z dzisiejszej perspektywy trudno wyobrazić sobie cmentarz położony w samym centrum miasta, bezpośrednio przy kościele i w sąsiedztwie rynku, na którym regularnie, co tydzień, odbywały się targi. W średniowieczu, a także przez wiele kolejnych stuleci, nie było to jednak niczym niezwykłym. Cmentarze zakładano przy większości ówczesnych kościołów parafialnych, a przestrzeń sakralna i miejsce pochówku tworzyły wspólną całość.
Pamiątką po tej dawnej tradycji pozostaje używane do dziś określenie "cmentarz kościelny" lub "cmentarz przykościelny", odnoszące się do terenu otaczającego świątynię. Choć obecnie nie widać tam już grobów, nazwa ta przypomina o pierwotnej funkcji tego miejsca.
Zasady funkcjonowania dawnych cmentarzy przykościelnych oraz sposoby grzebania zmarłych szczegółowo opisał dr Mateusz Wyżga w pracy zatytułowanej "Funkcjonowanie wiejskich cmentarzy parafii katolickich w dobie przedrozbiorowej". Nieistniejąca już dziś nekropolia w Proszowicach była jednym z przykładów uwzględnionych przez autora w jego badaniach.
Drugi, ale nie ostatni
Drugi cmentarz w Proszowicach został założony w 1783 roku. Jego powstanie było następstwem wizytacji przeprowadzonej w dekanacie proszowickim przez księdza Jacka Kochańskiego z polecenia biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka. Proszowice należały wówczas do diecezji krakowskiej, a miejscowym plebanem był ks. Antoni Czerchawski, mianowany na to stanowisko przez biskupa w 1780 roku.
Wśród zaleceń powizytacyjnych wydanych przez ks. Kochańskiego znalazło się polecenie urządzenia nowego cmentarza grzebalnego wokół kaplicy Świętej Trójcy. Decyzja ta wynikała nie tylko z wyczerpywania się miejsc pochówku wokół kościoła parafialnego. Istotnym powodem był również stan samej świątyni - kolejne jamy grobowe kopane w bezpośrednim sąsiedztwie jej murów miały przyczyniać się do osłabiania fundamentów i konstrukcji budowli.
Przez następne blisko pół wieku to właśnie cmentarz przy kaplicy Świętej Trójcy stał się głównym miejscem pochówku zmarłych mieszkańców parafii Proszowice. W stosunkowo krótkim czasie spoczęło tam około pięciu tysięcy osób. Zdecydowaną większość stanowiły proste groby ziemne, po których do naszych czasów nie zachowały się widoczne ślady.
Jedynym zachowanym kamiennym nagrobkiem na terenie tej nekropolii jest pomnik ufundowany w latach trzydziestych XIX wieku przez Tomasza Padechowicza - znanego proszowskiego mieszczanina, handlowca i zarazem organistę. Pomnik poświęcono rodzicom oraz teściom fundatora: Józefowi i Agnieszce z Moliszewskich Padechowiczom oraz Janowi i Gertrudzie z Cęckiewiczów Niepsujom, występującym również pod nazwiskiem Niepsujkiewicz.
 |
kaplica Św. Trójcy w Proszowicach, kiedyś była to kaplica cmentarna, wokół niej w latach 1783-1831 funkcjonował drugi w mieście cmentarz grzebalny, po lewej fragment jedynego zachowanego nagrobka ze starego cmentarza (fot. Bartłomiej Gibas) |
Na cmentarzu przy kaplicy Świętej Trójcy znajdują się również doczesne szczątki uczestników powstania styczniowego. Powstańcy ci zmarli w szpitalu polowym w Zagrodach Proszowskich wskutek ran odniesionych w potyczce pod Czernichowem i Wąsowem, stoczonej 15 sierpnia 1863 roku. Dokładne miejsce ich pochówku nie jest dziś oznaczone.
Nekropolia ta obejmowała jednak nie tylko groby ziemne. Zmarłych składano również w krypcie znajdującej się pod kaplicą Świętej Trójcy. Spoczęli w niej między innymi pierwsi właściciele Zagród Proszowskich z rodziny Gostkowskich - Józef Gostkowski i jego żona Agnieszka z Oebschelwitzów Gostkowska - a także ich syn Edward, oficer wojsk polskich, zmarły przedwcześnie w 1831 r. w wieku zaledwie 20 lat.
 |
tablica na ścianie kaplicy Św. Trójcy wskazująca, że jest ona grobem rodziny Gostkowskich z Zagród Proszowskich (źródo: zbiory autora) |
Współczesna nekropolia
Cmentarz przy ulicy Krakowskiej jest najmłodszą spośród proszowskich nekropolii parafialnych. Powstał w 1831 roku, a więc już za kilka lat przypadnie dwusetna rocznica jego założenia. Decyzja o utworzeniu nowego miejsca pochówku wynikała z kilku przyczyn, z których najważniejszą był brak wolnej przestrzeni na dotychczasowym cmentarzu otaczającym kaplicę Świętej Trójcy.
 |
odnowiony pomnik nagrobny zmarłego w 1840 r. księdza proboszcza Marcina Zawojewicza, to z jego inicjatywy w 1831 r. założono obecny cmentarz parafialny przy ulicy Krakowskiej (źródo: zbiory autora) |
Problem stawał się coraz poważniejszy wraz z gwałtownym wzrostem liczby zgonów w parafii. Na początku XIX wieku umierało w niej przeciętnie około 200 osób rocznie, jednak pod koniec lat dwudziestych liczba ta zaczęła wyraźnie rosnąć. W 1826 roku odnotowano 321 zgonów, rok później już 401, w 1828 roku - 390, w 1829 - 388, w 1830 - 342, a w roku 1831 - 358.
Niewielki stosunkowo cmentarz przy kaplicy Świętej Trójcy nie był już w stanie pomieścić tak dużej liczby pochówków. Działo się tak mimo tego, że część osób zmarłych wskutek chorób zakaźnych grzebano poza właściwymi nekropoliami parafialnymi, na tak zwanych cmentarzach morowych. Tego rodzaju miejsca pochówku znajdowały się wówczas w pobliżu wielu miast i wsi i służyły przede wszystkim do grzebania ofiar epidemii.
Rozwiązaniem problemu nie mogło być również powiększenie cmentarza przy kaplicy Świętej Trójcy. Właściciele sąsiednich gruntów nie wyrażali zgody na przekazanie potrzebnego terenu. W tej sytuacji podjęto decyzję o założeniu zupełnie nowej nekropolii - w miejscu, w którym mieszkańcy Proszowic grzebią swoich zmarłych do dziś.
Na potrzeby cmentarza przeznaczono należący do parafii teren położony przy drodze krakowskiej, w pobliżu istniejącej jeszcze wówczas karczmy zwanej Łaganowską. Niewykluczone, że również sama karczma należała do parafii, która dysponowała dawnym przywilejem umożliwiającym prowadzenie na terenie Proszowic kilku tego rodzaju obiektów.
 |
plan cmentarza parafialnego w Proszowicach, rysunek sporządzony pierwotnie w 1881 r. jako załącznik do planów budowy ogrodzenia wokół cmentarza, następnie zaktualizowany (kolor jasnoniebieski) po roku 1883, po zwiększeniu powierzchni grzebalnej (źródło: AP w Kielcach, syg. akt: 21/31/0/-/2170) |
Pierwotny cmentarz miał kształt nieregularnego wieloboku o bokach długości 69, 69, 47,5 i 23 sążni (sążeń to XIX-wieczna rosyjska miara długości). W przeliczeniu na współczesne jednostki miary jego powierzchnia wynosiła około 1,62 hektara.
W tych granicach nekropolia funkcjonowała przez ponad pół wieku. Pierwszego znaczącego powiększenia dokonano w 1883 roku, kiedy parafia zakupiła sąsiadującą z cmentarzem działkę należącą do rodziny Jaraczewskich. Dzięki tej transakcji teren przeznaczony na pochówki zwiększył się o niemal 1 hektar.
Kolejne rozszerzenie granic cmentarza nastąpiło w sierpniu 1943 roku. Ówczesny proboszcz, ks. Stanisław Bomba, działając w imieniu parafii, pozyskał od braci Skalskich, w drodze zamiany gruntów, przylegającą do nekropolii działkę o powierzchni 25 arów. Teren ten przeznaczono na dalsze pochówki oraz wyrównanie granic cmentarza.
Ostatnie powiększenie nekropolii miało miejsce na początku XXI wieku. Do jej zachodniej części przyłączono wówczas pas gruntu o szerokości około 60 metrów, zwiększając powierzchnię grzebalną o blisko 1,65 hektara, z której część przeznaczono pod kaplicę pogrzebową i niewielki, brukowany plac przed nią oraz parking.
Obecnie całkowita powierzchnia cmentarza parafialnego w Proszowicach to około 4,21 hektara.
 |
ulica Krakowska w okolicy cmentarza w latach '60 XX w., kiedyś teren cmentarza [widoczny za parkanem po prawej stronie] bardziej przypominał las (źródo: zbiory autora) |
Kaplica cmentarna
Część nowo pozyskanego terenu przeznaczono pod budowę kaplicy pogrzebowej. Prace rozpoczęto w 2003 roku z inicjatywy ówczesnego proboszcza ks. kanonika Henryka Makuły, a zakończono dwa i pół roku później. Kaplicę, zaprojektowaną przez architekta Adama Krzeczowskiego, uroczyście poświęcił 30 września 2005 roku biskup kielecki Kazimierz Ryczan. Świątynia otrzymała wezwanie Matki Boskiej Ostrobramskiej.
Powstanie kaplicy było odpowiedzią na potrzeby związane z organizacją uroczystości pogrzebowych oraz zmieniającymi się warunkami komunikacyjnymi w Proszowicach i okolicy. Przed jej wybudowaniem ceremonie pogrzebowe odbywały się w kościele parafialnym, skąd po zakończeniu obrzędów żałobnych uczestnicy uroczystości odprowadzali zmarłego w kondukcie na cmentarz przy ulicy Krakowskiej. Przemierzające drogi i ulice miasta kondukty pogrzebowe przez blisko dwa stulecia stanowiły charakterystyczny element krajobrazu Proszowic i okolic.
Dopóki ruch kołowy był niewielki, przemarsze te nie powodowały większych utrudnień. Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać wraz ze wzrostem liczby pojazdów mechanicznych. Przejścia konduktów przez miasto coraz częściej zakłócały płynność ruchu, zwłaszcza w dni targowe, zwłaszcza w okresie, kiedy na tak zwanym Małym Rynku odbywał się tradycyjny środowy jarmark.
 |
oddana do użytku w 2005 r. kaplica pogrzebowa pw. Matki Boskiej Ostrobramskiej na cmentarzu parafialnym (fot. Martyna Meres) |
Z biegiem lat organizowanie pogrzebów w dotychczasowej formie stawało się coraz bardziej uciążliwe. Budowa kaplicy bezpośrednio przy cmentarzu pozwoliła przenieść tam uroczystości żałobne, eliminując konieczność przemarszu konduktów przez miasto. Tym samym zakończyła się wielowiekowa tradycja, która przez pokolenia była nieodłącznym elementem życia religijnego i obyczajowego Proszowic.
Pierwsza kaplica cmentarna?
Przez ponad 170 lat funkcjonowania proszowicki cmentarz grzebalny przy ul. Krakowskiej nie posiadał kaplicy cmentarnej. Niektórzy mogą przypuszczać, że jej funkcję pełnił niegdyś niewielki budynek stojący tuż przy głównym wejściu na cmentarz, obecnie wykorzystywany przez grabarzy jako pomieszczenie gospodarcze. Nic bardziej mylnego. Budowla ta, wzniesiona w ostatniej ćwierci XIX wieku, jest w rzeczywistości kaplicą grobową rodziny Rosenzweigów.
Leon Rosenzweig wywodził się z rodziny o tradycjach lekarskich. Jego ojciec, Henryk, prowadził praktykę lekarską w Krakowie, natomiast brat Michał wykonywał zawód lekarza w Warszawie. Po ukończeniu studiów i zawarciu małżeństwa Leon osiedlił się w drugiej połowie lat '50 XIX wieku w Proszowicach. Tutaj przez kolejne dziesięciolecia niósł pomoc medyczną mieszkańcom miasta i okolic, prowadząc praktykę lekarską aż do swej śmierci w 1884 roku.
Jeszcze za życia, najprawdopodobniej po śmierci żony Józefy w 1880 roku, Leon Rosenzweig ufundował na miejscowym cmentarzu parafialnym rodzinną kaplicę grobową. Miała ona stać się miejscem wiecznego spoczynku jego samego, żony oraz kolejnych pokoleń rodu Rosenzweigów. O takich zamiarach fundatora świadczy rozległa krypta grobowa, której podziemna część wykracza poza obrys samej kaplicy.
 |
kaplica grobowa rodziny Rosenzweig na zdjęciu z 1985 r. (źródo: zbiory autora) |
Losy rodziny potoczyły się jednak inaczej. Dwie córki Leona i Józefy Rosenzweigów pozostały niezamężne i zmarły bezpotomnie w Proszowicach. Wraz z ich śmiercią wygasła miejscowa gałąź rodu, a kaplica utraciła swoich naturalnych opiekunów.
Z biegiem lat budowla zaczęła niszczeć i stopniowo popadała w ruinę. Ostatecznie zainteresowali się nią proszowiccy grabarze, którzy zaadaptowali jej wnętrze na pomieszczenie gospodarcze. W ten sposób dawna kaplica grobowa rodziny Rosenzweigów, wzniesiona jako miejsce pamięci o kolejnych pokoleniach, zyskała zupełnie nowe, użytkowe przeznaczenie.
Cmentarze morowe
Cmentarze parafialne nie były jedynymi miejscami pochówku na terenie Proszowic i w najbliższej okolicy. Przez stulecia osoby zmarłe wskutek chorób zakaźnych grzebano w osobnych, specjalnie wyznaczonych miejscach, zwanych cmentarzami morowymi lub cholerycznymi. Takie miejsca pochówku istniały niemal w każdym mieście i każdej wsi. W okolicach Proszowic do najbardziej znanych, zachowanych do dziś nekropolii tego rodzaju należą cmentarze w Jakubowicach i Górce Stogniowskiej.
 |
dawny cmentarz morowy w Górce Stogniowskiej, widok współczesny (fot. Mateusz Serwatowski) |
W samych Proszowicach nie zachowało się do naszych czasów miejsce, które można by z całkowitą pewnością zidentyfikować jako dawny cmentarz morowy. Istnieją jednak przesłanki pozwalające przypuszczać, że przed 1783 rokiem funkcję taką mógł pełnić teren otaczający kaplicę Świętej Trójcy.
Skąd bierze się takie przypuszczenie? Kaplicę wzniesiono w 1686 roku jako budowlę cmentarną, co wskazuje, że już wówczas w jej otoczeniu istniało miejsce pochówków. Tymczasem główny cmentarz parafialny znajdował się jeszcze w centrum miasta, bezpośrednio przy kościele. Istnienie drugiego cmentarza, położonego w pewnym oddaleniu od zwartej zabudowy miejskiej, może zatem sugerować, że przeznaczono go do grzebania ofiar epidemii.
Kolejnej wskazówki dostarczają dokumenty sporządzone przez magistrat Proszowic w latach trzydziestych XIX wieku. Kiedy w 1831 roku miasto nawiedziła epidemia cholery, władze miejskie stanęły przed koniecznością wyznaczenia nowego miejsca pochówku jej ofiar. Dotychczasowy cmentarz przy kaplicy Świętej Trójcy od 1783 roku pełnił już bowiem oficjalnie funkcję cmentarza parafialnego i był wówczas znacznie przepełniony.
Ostatecznie na nowy cmentarz morowy przeznaczono fragment gruntu w bliżej nieokreślonej lokalizacji, należącego do miasta. Decyzję podjęto, nie zważając na fakt, że działka ta została niedługo wcześniej wydzierżawiona niejakiemu Filipowi Łakomskiemu, mieszkańcowi Proszowic, który zdążył już obsiać ją zbożem.
Zajęcie gruntu na potrzeby cmentarza stało się przyczyną sporu między dzierżawcą a władzami miejskimi. Filip Łakomski wystąpił na drogę sądową, domagając się odszkodowania zarówno za odebraną mu część dzierżawionej ziemi, jak i za znajdujące się na niej zasiewy.
Cmentarz żydowski
Każdy mieszkaniec Proszowic bez wahania wskaże jeszcze jeden rodzaj nekropolii znajdującej się w granicach miasta. Jest nią oczywiście cmentarz żydowski, zwany kirkutem. Niewielu jednak wie, że w Proszowicach mogły istnieć aż dwa miejsca przeznaczone do pochówku osób wyznania mojżeszowego.
Pierwsze z nich, położone przy ulicy Krakowskiej, jest powszechnie znane, ponieważ zachowało się do naszych czasów. Historia drugiego pozostaje natomiast zagadką. Nie wiadomo dziś, kto, kiedy i z jakiego powodu podjął decyzję o jego utworzeniu. Niewykluczone, że była to pierwotnie planowana lokalizacja cmentarza żydowskiego, z której z nieznanych przyczyn ostatecznie zrezygnowano.
Miejsce to znajdowało się na obszarze zwanym przez mieszkańców Proszowic Jeziórkiem, na jednej z działek położonych przy ulicy Wiślanej. Był to niewielki, liczący zaledwie kilka metrów kwadratowych fragment gruntu, otoczony żeliwnym ogrodzeniem. Przez wiele lat pozostawał nieużytkowany, a właściciel pola, na którym się znajdował, podczas prac rolnych oborywał go dookoła, pozostawiając nienaruszony.
O przeznaczeniu tego miejsca świadczyła przede wszystkim pamięć miejscowej ludności. Właściciele okolicznych pól nazywali je kirkutem, a w miejscowej gwarze "kierkutem" lub "kierkowem". Określenia te przetrwały wśród mieszkańców, choć wiedza o pochodzeniu i historii tego miejsca stopniowo zanikała.
Ciekawe świadectwo w tej sprawie pozostawił Samuel Blumenfeld, przedwojenny mieszkaniec Proszowic. Zapytany przed kilkoma laty o tajemniczy cmentarz przy ulicy Wiślanej, stwierdził, że nigdy nie pochowano tam żadnego Żyda. Według jego relacji teren został jedynie wyznaczony na przyszły cmentarz, lecz nie rozpoczęto na nim pochówków. Jedynym obiektem umieszczonym w ziemi miał być kamień węgielny, złożony tam podczas uroczystego ustanowienia miejsca grzebalnego.
Nieco inaczej przedstawia się historia zachowanego do dziś cmentarza żydowskiego przy ulicy Krakowskiej. Jego powstanie wiąże się z rozwojem społeczności żydowskiej w Proszowicach, który nastąpił po 1864 roku. Wówczas, po stłumieniu powstania styczniowego, złagodzono obowiązujące od 1843 roku rosyjskie przepisy ograniczające osiedlanie się Żydów w pasie przygranicznym. Restrykcje te obejmowały również Proszowice, gdyż od 1815 roku granica z Austrią przebiegała wzdłuż Wisły, oddalonej od miasta miejscami o niespełna 10 kilometrów.
Zniesienie wcześniejszych ograniczeń umożliwiło Żydom osiedlanie się w Proszowicach oraz nabywanie nieruchomości w mieście i jego okolicach. Wraz ze wzrostem liczebności społeczności żydowskiej zaczęły powstawać instytucje niezbędne do prowadzenia życia religijnego i wspólnotowego. Proszowiccy Żydzi doczekali się własnego rabina, łaźni rytualnej oraz domu modlitwy.
 |
cmentarz żydowski przy ul. Krakowskiej w Proszowicach (źródo: zbiory autora) |
Rosnąca społeczność potrzebowała również osobnego miejsca pochówku, zgodnego z zasadami i tradycją judaizmu. Konieczne stało się zatem utworzenie cmentarza żydowskiego, na którym można było grzebać zmarłych zgodnie z wymogami religijnymi. Cmentarz taki powstał ostatecznie przy ul. Krakowskiej, nieco dalej niż cmentarz katolicki.
Pamięć o dawnych pokoleniach
Historia proszowskich cmentarzy sięga znacznie dalej niż dzieje obecnej nekropolii przy ulicy Krakowskiej. Przez stulecia zmieniały się miejsca pochówku, zwyczaje pogrzebowe i sposoby upamiętniania zmarłych. Oprócz trzech kolejnych cmentarzy parafialnych w Proszowicach istniały również cmentarze morowe oraz miejsca przeznaczone do pochówku ludności żydowskiej.
Po większości dawnych mogił nie pozostały już żadne widoczne ślady. O ich istnieniu przypominają dziś jedynie dokumenty archiwalne, nieliczne nagrobki i przekazy mieszkańców. Niektóre z dawnych miejsc pochówku pełnią obecnie zupełnie inne funkcje, a ich pierwotne przeznaczenie zostało niemal całkowicie zapomniane. Tymczasem spoczywają tam całe pokolenia dawnych mieszkańców Proszowic i okolicznych miejscowości, których imiona i nazwiska zatarł czas, choć ich losy stanowią część wielowiekowej historii miejscowej parafii.
opracowanie: Wojciech Nowiński
|