facebook
Wybuchowa historia wojen, górnictwa i inżynierii

    Dzisiaj jest wtorek, 19 października 2021 r.   (292 dzień roku) ; imieniny: Michaliny, Michała, Piotra Dzień Ratownika    
 |   serwis   |   wydarzenia   |   informacje   |   skarby Ziemi Proszowskiej   |   Redakcja   |   tv.24ikp.pl   |   działy autorskie   | 
 |   kultura-oświata   |   sport   |   społeczeństwo   |   mieszkańcy   |   natura   |   w szerszej perspektywie   |   foto - relacje   | 
 |   życie kulturalne   | 
 aktualności oświatowe 
 |   wiadomości z bibliotek   |   historia, pamięć   |   nuka/kultura szerzej   |   wiktoria 1920   |   Nieskończenie Niepodległa   | 

serwis IKP / kultura-oświata / nauka/kultura szerzej / Wybuchowa historia wojen, górnictwa i inżynierii
O G Ł O S Z E N I A
Money.pl - Serwis Finansowy nr 1
Kursy walut
NBP 2021-10-19
USD 3,9212 -0,66%
EUR 4,5717 +0,00%
CHF 4,2644 +0,08%
GBP 5,4084 -0,14%
Wspierane przez Money.pl


Wybuchowa historia wojen, górnictwa i inżynierii

(fot. fotolia)

25-09-2021

     Chińskie poszukiwania eliksiru nieśmiertelności doprowadziły do wynalezienia prochu czarnego. Od nitrogliceryny poprzez dynamit i inne wynalazki Alfreda Nobla, do trotylu, aż po heksogen, oktogen i HNIW - historię materiałów wybuchowych przedstawił w ramach Festiwalu Nauki prof. dr hab. inż. Radosław Trębiński z Wojskowej Akademii Technicznej.

     Jak tłumaczył ekspert z Wydziału Mechatroniki, Uzbrojenia i Lotnictwa WAT, historia materiałów wybuchowych rozpoczęła się przewrotnie. Oto chińscy alchemicy w VIII wieku poszukiwali na zlecenie cesarza eliksiru nieśmiertelności. Wynaleźli substancję o wręcz przeciwnym działaniu. A otrzymali ją mieszając siarkę, saletrę potasową i węgiel drzewny. Węgiel nadawał mieszaninie kolor, stąd pierwszy materiał wybuchowy nazwano prochem czarnym.

PROCH CZARNY - WOJENNY "MONOPOLISTA" PRZEZ 11 WIEKÓW

     Przez pierwsze trzy wieki Chińczycy napełniali nim petardy mające odstraszyć złe duchy. W XI wieku zastosowali go w działaniach wojskowych, wówczas powstała pierwsza w świecie wytwórnia materiałów wybuchowych. Pierwszą "ognistą lancą" był wydrążony pień bambusa, który wypełniano prochem czarnym i pociskami.

     W Europie skład prochu czarnego uważano za wiedzę tajemną. Skład podany w XII w. przez mnicha Rogera Bacona różni się od współczesnego tym, że było w nim mniej saletry, której cena dorównywała wówczas cenie srebra. Początkowo proch wyrabiano rozdrabniając składniki i mieszając je w moździerzu. W XV wieku zaangażowano do tego drewniane stemple. W XVIII wieku opracowano metodę wyrabiania ciasta prochowego w młynach prochowych.

     Do celów wojskowych w Europie proch wykorzystano od XIV wieku. W 1325 w angielskiej literaturze ukazały się ilustracje przedstawiające armatę napełnianą prochem czarnym. Zapłon prochu powodowano rozgrzanym do czerwoności metalowym prętem. Początkowo armaty strzelały kulami kamiennymi. W XVII wieku wprowadzono wybuchowe pociski. Były to metalowe skorupy wypełniane czarnym prochem, do tego dołączano lont, który powodował wybuch. Proch pełnił rolę zarówno materiału napędzającego pociski, jak i kruszącego, który rozrywał skorupę pocisku.

     Od XIV wieku datuje się też zastosowanie prochu w ręcznej broni palnej. Pierwsze strzelby strzelały na ok. 50 m, a łucznicy strzelali z 200 m. Musiały upłynąć trzy wieki, zanim broń palna wyparła łuki z pól bitewnych. Wadą prochu czarnego było wydzielanie się gęstego, duszącego dymu w czasie jego spalania. XVII-XIX wieczne pola bitewne były zasnute dymem.

     W inżynierii w XVI wieku zastosowano proch w celach inżynieryjnych. Na dużą skalę proch został zastosowany we Francji, przy budowie i pogłębianiu Kanału Langwedockiego, który połączył Morze Śródziemne z Oceanem Atlantyckim. Proch wykorzystywano też od XVII wieku w górnictwie. Technologia nie była jednak doskonała i wiele zależało od przypadku - górnicy ginęli podczas przedwczesnego wybuchu.

NITROGLICERYNA - NOWA ERA MATERIAŁÓW WYBUCHOWYCH

     W 1847 włoski chemik otrzymał substancję, która zapoczątkowała zmierzch prochu czarnego. Działał on mieszaniną kwasu azotowego i siarkowego na glicerynę. Oleista ciecz nazwana została nitrogliceryną. W nitroglicerynie zarówno paliwo, jak i utleniacz znajdują się w jednej cząsteczce chemicznej. Po zainicjowaniu wybuchu rozprzestrzenia się fala uderzeniowa, która momentalnie spręża i podgrzewa nitroglicerynę. Cząsteczka nitrogliceryny rozpada się, a jej części reagują ze sobą. W milionowych częściach sekundy następuje przemiana materiału wybuchowego w gazowe produkty wybuchu. Proces ten nazywany jest detonacją od łacińskiego słowa tonare co znaczy "grzmieć". Efekt wybuchu nietrogliceryny jest znacznie silniejszy, niż dawał proch czarny.

     Nitrogliceryna z jednej strony jest trudna do pobudzenia, a z drugiej - bardzo wrażliwa na wstrząs. Wybudowana w 1865 roku w Niemczech największa wówczas wytwórnia nitrogliceryny wybuchła w rok po wybudowaniu. Odbudowano ją, ale 4 lata później sytuacja się powtórzyła. Wypadki związane z nitrogliceryną prowadzą do postaci Alfreda Nobla - w 1864 tak zginął jego najmłodszy brat. Alfred Nobel miał więc osobiste powody aby ujarzmić kapryśną naturę nitrogliceryny - wyjaśniał prof. Trębiński.

     Nobel zastosował wybuch prochu czarnego jako pewny sposób na pobudzenie nitrogliceryny. Tak powstał pierwszy zapalnik. W obecnych czasach używa się w zapalnikach innych substancji - materiałów wybuchowych inicjujących.

DYNAMIT, BAWEŁNA STRZELNICZA I PROCH BIALY

     Drugi wielki wynalazek Nobla przyniósł mu wielki majątek, z którego do dziś finansowane są nagrody naukowe. Była to plastyczna substancja zdolna do detonacji. Była znacznie mniej wrażliwa - Nobel nazwał ją dynamitem od greckiego słowa dynamis oznaczającego siłę. W rok po tym odkryciu w fabrykach Nobla wyprodukowano 11 ton dynamitu. 10 lat później - w 16 fabrykach produkowano 5 tys. ton dynamitu rocznie. Wyparł on proch czarny z użycia w inżynierii cywilnej i w górnictwie.

     Dynamit nie mógł być jednak użyty do miotania pocisków, ponieważ wówczas armaty i karabiny byłyby sprzętem jednorazowego użytku. Niemiecki chemik Schoenbain odkrył substancję, która z czasem wyparła czarny proch jako miotający materiał wybuchowy. Działał on mieszaniną kwasu azotowego i siarkowego na włókna bawełniane. Tak powstała bawełna strzelnicza, wykorzystywana potem w minach i torpedach. Francuski chemik Paul Vielle przekształcił ją w dobry materiał prochowy. Tak powstał proch biały, plastyczny, który łatwo dało się formować w ziarna prochowe.

     Kolejnym wynalazkiem Nobla był proch nitroglicerynowy. Mieszając nitroglicerynę z wynalazkiem Shoenbeina otrzymał ciasto prochowe, które jak proch biały dało się formować w ziarno prochowe. Patent Nobla obeszli Anglicy Fryderyk Abel i James Dewar, używając innej formy bawełny strzelniczej. Nowy proch nazwano prochem sznurowym. Do jego produkcji wykorzystywano maszyny do produkcji makaronu, z których proch wychodził w postaci sznura. Proch biały, proch nitroglicerynowy i proch sznurowy są produkowane do dzisiaj. W latach 70 XX wieku zaczęto rozwijać nowe rodzaje prochów mieszając silne materiały wybuchowe z plastyczną substancją. Nazywane są prochami kompozytowymi.

     Czwarty wynalazek Nobla dał światu substancję o charakterze galaretki - żelatynę wybuchową. Ze względu na konsystencję łatwo ją było ładować do otworów skałowych przy kruszeniu twardych skał.

TROTYL I CO DALEJ

     Z materiałów, które ostatecznie wyparły proch czarny z pocisków wybuchowych pierwszym był kwas pikrynowy. Z początku był on używany jako barwnik do barwienia tkanin. Od końca XIX w. we Francji i w Anglii zaczęto go stosować w pociskach.

     Kolejny niemiecki chemik Willbrand odkrył trotyl. Stopiony trotyl można było nalewać do skorup pocisków wybuchowych. Trotyl nie oddziaływał z metalową skorupą pocisku, a kwas pikrynowy powodował jej korozję i należało ją lakierować od wewnątrz.

     Od końca XIX w. znano już materiały wybuchowe silniejsze od trotylu - pentryt i heksogen. Do ich produkcji potrzebna była duża ilość alkoholu metylowego. Dlatego znalazły zastosowanie dopiero w czasie II Wojny Światowej w działaniach dywersyjnych, szczególnie w postaci tzw. "plastiku". Składnikiem "plastiku" są oleje roślinne.

     Mimo, że historia materiałów wybuchowych nieodłącznie wiąże się z historią działań wojennych, to tylko nikły procent wykorzystania takich materiałów w porównaniu do celów przemysłowych. W przemyśle wymagany jest niski koszt produkcji i mała wrażliwość materiałów - taka, aby można było je bezpiecznie transportować. Ideałem byłby materiał złożony z niewybuchowych składników mieszanych tuż przed strzałem. Takie warunki spełnił m.in. łamacz skał - chloran potasu z nitrobenzenem. Ten i inne materiały wytwarzane na miejscu w kopalniach stały się popularne w górnictwie. Z czasem pojawiły się saletrole będące mieszaniną popularnego nawozu z olejem silnikowym, potem zastąpiły je materiały zawiesinowe, potem emulsyjne, które można sporządzać na miejscu w kopalni i nalewać do otworu strzałowego.

     Obecnie największą siłę wybuchu daje materiał o skrócie HNIW. Powodowane przezeń ciśnienie wybuchu jest trzy razy większe od ciśnienia wybuchu trotylu.

Karolina Duszczyk   

Źródło: https://naukawpolsce.pap.pl/


Wykład prof. Trębińskiego odbył się online 20 września w ramach lekcji festiwalowych 25. Festiwalu Nauki w Warszawie.



idź do góry powrót


 warto pomyśleć?  
Ciesz się drobiazgami, a wielkie szczęście wejdzie w Twoje życie.
(autor nieznany)
październik  19  wtorek
[18.00]   (Proszowice)
spotkanie autorskie z Leszkiem Mazanem
październik  20  środa
październik  21  czwartek
październik  22  piątek
[9.00-14.00]   (Koszyce)
sadźmy drzewa i oddychajmy czystym powietrzem!
DŁUGOTERMINOWE:


PRZYJACIELE  Internetowego Kuriera Proszowskiego
strona redakcyjna
regulamin serwisu
zespół IKP
dziennikarstwo obywatelskie
legitymacje prasowe
wiadomości redakcyjne
logotypy
patronat medialny
archiwum
reklama w IKP
hierarchia
parametry
miejsce prezentacji
ceny
przyjaciele
copyright © 2016-... Internetowy Kurier Proszowski; 2001-2016 Internetowy Kurier Proszowicki
Nr rejestru prasowego 47/01; Sąd Okręgowy w Krakowie 28 maja 2001
Nr rejestru prasowego 253/16; Sąd Okręgowy w Krakowie 22 listopada 2016

KONTAKT Z REDAKCJĄ
KONTAKT Z REDAKCJĄ         KONTAKT Z REDAKCJĄ         KONTAKT Z REDAKCJĄ         KONTAKT Z REDAKCJĄ         KONTAKT Z REDAKCJĄ